LEUZEA – LEGENDA SYBERYJSKIEJ ODPORNOŚCI I SIŁY

LeuzeaLeuzea Rhaponticum carthamoides (Willd) Jljin – jest to roślina w Polsce znana pod nazwą Szczodrak krokoszowy, a na świecie również jako „korzeń Marala”. Jest zaliczana do kategorii roślin rzadkich, endemicznych i zagrożonych wyginięciem. W stanie naturalnym rośnie na polanach w surowym sub alpejskim klimacie pasa gór Ałtaju na Syberii, w północnej Mongolii i wschodnim Kazachstanie. Szczególnie trudne warunki jej wegetacji, występujące tam na przemian anormalnie niskie i wysokie temperatury, szerokie wahania naświetlenia, zakwaszenie gleby, niedostatek wilgoci i tlenu spowodowały jej ewolucyjną adaptację do środowiska. Wegetację rośliny w tych ekstremalnych warunkach zabezpieczają i chronią wytwarzane przez nią fitoecdysteroidy, rozpuszczalne w wodzie białka stresowe oraz inne substancje. Tworząc własną odporność, leuzea wykształciła w sobie substancje określane mianem adaptogenów mających niezwykle wysoką aktywność biologiczną, które pozwalają zaadoptować się do surowych warunków również ludziom i zwierzętom, które ją zjedzą. To niezwykłe cechy adaptogenów zawartych w leuzei nazwanej „rośliną życia”. Wykorzystanie leuzei trwa nieprzerwanie od czasów prastarej, sięgającej od pięciu tysięcy lat, ludowej medycyny syberyjskiej, tybetańskiej i mongolskiej aż dzisiaj.

Legendy o leuzei dotarły do świata arabskiego. Już w IX wieku kupcy arabscy utartymi szlakami handlowymi biegnącymi, miedzy innymi, rzeką Wołgą nazywaną wtedy „Rha” i morzem Czarnym „Ponticum” przywozili suszone korzenie z Chin do Arabii. Stąd wzięła się nazwa rośliny - Rhaponticum. Arabowie wykorzystywali roślinę dla zwiększenia aktywności seksualnej ze względu na posiadane haremy, zwiększenia siły i wytrzymałości oraz uzyskania dobrego nastroju. Arabscy aptekarze rozprowadzali ją również jako zabezpieczenie, wzmocnienie organizmu przed licznymi epidemiami. Z Arabii pochodzi też drugi człon botanicznej nazwy – carthamoides. Z nasion sprowadzonych z Chin, arabowie wyhodowali roślinę, którą porównywali do innej sprowadzonej z Bliskiego Wschodu o nazwie „karthium”, mającej w średniowieczu nazwę „carthamus”, z której pozyskiwano czerwoną farbę. Kwiaty obu roślin były do siebie podobne, więc dodano z języka greckiego „oides”, co oznacza podobny i roślinie nadano nazwę Carthamoides.

Badając historię podbojów Dżyngis-chana, niektórzy historycy są  przekonani, że sukcesy swoje zawdzięcza on między innymi leuzei (lou-lu) i storczykowi plamiastemu. Bulwy storczyka zawierają krochmal, więc zastępowały chleb. Sproszkowane korzenie i liście leuzei zmieszane z bulwami służyły jako pokarm wojownikom dodając siły, wytrzymałości i odwagi. Leuzeę dodawano również do pokarmu koniom, które były zmuszane do dużego wysiłku. Dzięki temu Mongołowie mogli szybko przemieszczać się konno pokonując dziennie bardzo duże dystanse.

Pierwszy roślinę opisał przyrodnik Carl Ludwig Willdenow (1765 – 1812). Do nazwy leuzei dodano później skrót jego nazwiska (Willd.) Natomiast rosyjski botanik Jljin zebrał w jedną grupę różne rodzaje leuzei wcześniej opisane w różnych krajach i nazwał tę grupę Rhaponticum. Swoja prace opublikował w 1933 roku. Nazwa leuzea pochodzi od nazwiska francuskiego uczonego botanika – systematyka J.F.F. de Leuzea (1753 – 1835), który opisywał rośliny według nowych zasad zapoczątkowanych przez naturalistów w latach 1770 – 1790. W literaturze można spotkać rzadko używaną nazwę Stemmacantha carthamoides (Willd.) M. W języku greckim stemma oznacza wieniec, a acantha – kolec. Spotykana jest również w źródłach naukowych z 1803 roku nazwa Cnius carthamoides. Współcześnie obok nazwy leuzea, popularną nazwą, zwłaszcza w USA, jest „Maral root”.

Pierwszym, który zwrócił większą uwagę na leuzeę był  znany rosyjski etnograf i badacz Syberii Potanin Grigorij N.. Podróżując i badając Mongolie w 1879 roku dowiedział się od ludności żyjącej wokół jeziora Bujr-nuur, że wiosną w okresie godów, jelenie o nazwie Maral wykopują z ziemi korzenie i chętnie je zjadają dla uzyskania sił i wytrzymałości podczas walk samców. Rosyjscy osiedleńcy nadali roślinie nazwę „korzeń Marala”. Wzorem lokalnej ludności czyniącej to od dawna, sami zaczęli wykorzystywać ją w celu podniesienia odporności oraz by wspomagać i przywracać zdrowie w różnorodnych sytuacjach. W Mongolii leuzeę nazywaną „buchu” to znaczy siła, lub „korzeń – siłacz” - już od dawna wykorzystywano w tradycyjnej medycynie ludowej. W Chinach leuzeę nazywano lou-lu.

Pod koniec lat 20 XX wieku w europejskiej części ZSRR rozpoczęto pierwsze prace przy adaptacji leuzei do uprawy rolniczej. Zieloną masę wykorzystywano jako pokarm dla zwierząt hodowlanych. Rozpoczęto pierwsze badania naukowe, które z przerwami są kontynuowane do dzisiaj. W 1940 roku badano wpływ Leuzei na organizm żołnierzy by ich efektywnie wspomagać w regeneracji sił, odporności i przywracaniu do zdrowia przy deficycie potrzebnych leków w warunkach wojennych. W 1947 roku koncepcję adaptogenu stworzył rosyjski farmakolog Mikołaj V. Lazarev, a następnie szeroko ją rozwinął jego uczeń Prof. Izrael Breckhman. Terminem tym, wg definicji encyklopedycznej, określa się: „uniwersalne substancje zawarte w roślinie, które dzięki współdziałaniu wielu ich elementów, działają w organizmie jak regulatory pomagające w przystosowaniu go do różnorodnych sytuacji”. Działają jako substancje adoptujące organizm rośliny by sama przeżyła i podobnie, wykazując wyjątkową zdolność do pomocy ludziom, działają w organizmach jej zjadaczy. Odkrycie adaptogenów było wynikiem poszukiwań tajemnicy długowieczności i zdrowia ludów Syberii.

Prawdziwa kariera rośliny nastąpiła na początku lat 70 ubiegłego wieku po odkryciu w niej fitoecdysteroidów, substancji należących do najważniejszych adaptogenów. Nie są to leki lub substancje chemiczne uderzające w czynnik chorobotwórczy, ale substancje naturalnie występujące w roślinie, substancje, które przywracają w organizmach ich własne, optymalne procesy życiowe, zwłaszcza indywidualne procesy obronne. Cały potencjał organizmu podnoszą na najwyższy poziom, są całkowicie nietoksyczne. 

Znaczenie leuzei świat poznał po olimpiadzie w Seulu (1988 r.) gdzie radzieccy sportowcy zdobyli większość medali. Preparat z drobno zmielonego korzenia leuzei pod nazwą Ecdysten nazwano „tajną bronią Rosjan”. Kiedy w 1990 roku Dr Ben Tabachnik, szef grupy ekspertów powołanej do wspomagania sportowców ZSRR, wyemigrował do USA, rozpoczęła się nowa, komercyjna era dla adaptogenów. Z jego porad korzystali zawodowi sportowcy, w tym profesjonalne drużyny NBA – m.in. Chicago Bulls, Detroit Pistons. Na bazie leuzei uruchomiono produkcję różnego rodzaju specyfików przeznaczonych dla sportowców począwszy od kulturystów, a na golfistach i szachistach kończąc. W USA, po raz pierwszy na świecie, po rozpadzie i otwarciu granic ZSRR, importowany Ecdysten został wykorzystany jako dodatek do żywności w powszechnym użyciu. Produkty z jego udziałem oznaczano, że zawierają „Russian Leuzea” co miało odróżniać je od wielu innych, w których, z uwagi na rosnący popyt, zastosowano oczyszczone fitoecdysteroidy, jej nieaktywne, lub słabo aktywne biologicznie zamienniki pochodzące z innych roślin. Rabunkowa eksploatacja plantacji Leuzei spowodowała praktyczne wyniszczenie populacji tej rośliny w Rosji, a jej słabo działające zamienniki podważyły zaufanie konsumentów do stosowania adaptogenów w ogóle. W 1993 roku ujawniono, że niesamowity sukces sportowców chińskich zawdzięczali między innymi stosowaniu adaptogenów, w tym Leuzei.

W Polsce uprawę Leuzei – Szczodraka krokoszowego prowadził dr Marcin Jaruzelski w Zakładach Herbapolu w Klęce pod Poznaniem. Zgromadził duże ilości jej suszonego korzenia, jednak nie podjęto nad jego wykorzystaniem badań naukowych ani możliwości przemysłowego zastosowania tak jak to zrobiono już w byłej Czechosłowacji. 

W roku 2003 firma FITOSTAR rozpoczęła własną uprawę leuzei w Polsce, która odbywa się pod nadzorem dr biol. Timofeeva Nikolaya Piotrowicza, współpracownika Rosyjskiej Akademii Nauk z Koriazmy koło Arkangielska. Surowiec pozyskiwany rokrocznie z rośliny jest badany przez  Międzyuczelniany Wydział Biotechnologii UG - GUMed, w Zakładzie Ochrony i Biotechnologii Roślin pod kierownictwem Prof. dr hab. Ewy Łojkowskiej.