Adaptogeny

Wśród ogromnej ilości roślin istnieje kilka gatunków, które zajmują w przyrodzie miejsce szczególne. Charakterystyczna właściwość tej grupy roślin polega na ich zdolności wywierania silnego, ogólnie wzmacniającego, działania. Przy tym podwyższa się odporność organizmu na szkodliwe czynniki otaczającego nas środowiska. Rośliny, które rzeczywiście zdolne są wzmocnić organizm, objęte zostały ogólną nazwą „adaptogeny”, ponieważ produkują i zawierają w sobie kompozycje substancji chemicznych pozwalających samej roślinie adoptować się do ekstremalnie niekorzystnych warunków środowiska w jakiej żyje. Niektóre z nich, właściwości te przenoszą do organizmów zjadających je ludzi i zwierząt.  

Pierwszym przykładem rośliny – adaptogena może posłużyć znany wszystkim żeń-szeń. Jednak żeń-szeń – nie jest najsilniejszym adaptogenem. Są rośliny, których siła działania kilkakrotnie przewyższa aktywność „korzenia życia”. W ostatnim 30-leciu największe uznanie zdobyła leuzea – szczodrak krokoszowy Rhaponticum carthamoides (Willd) Jljin. Dzięki kompletnemu, złożonemu składowi chemicznemu i najważniejszemu ich składnikowi fitoecdysteroidom, nazwana została „rośliną życia”. Termin „adaptogen” jest pochodnym od słowa „adaptacja”, co oznacza „przystosowanie”. Przyjmowanie adaptogenów pozwala organizmowi przystosować się do takich niesprzyjających czynników zewnętrznego środowiska jak; chłód, upał, pragnienie, głód, infekcja, promieniowanie jonizujące, niedostatek tlenu (hipoksja), duży wysiłek fizyczny, oraz inne.

Podnosząc poziom przystosowania organizmu do dużego wysiłku fizycznego, adaptogeny sprzyjają wzrostowi osiągnięć sportowych. Zwiększają siłę mięśni i w dużym stopniu wytrzymałość. Energetyzujące działanie adaptogenów jest na tyle duże, że zaczynając je przyjmować, sportowiec czuje przypływ energii, pojawia się chęć zwiększenia obciążeń treningowych. Przyśpiesza się odbudowa organizmu po zwiększonym wysiłku treningowym. Organizm zaczyna w dużym stopniu utleniać mlekowe i piro winogronowe  kwasy, które są podstawowymi „toksynami zmęczenia”. Pod działaniem adaptogenów organizm szybciej radzi sobie z po-treningową kwasicą – przesunięciem pH krwi w kwaśną stronę.

Według wielu znawców, „adaptogen” – nie jest terminem trafnym. Może wskazywać, że one tylko dostosowują organizm do wykonania dużego zakresu fizycznej i umysłowej pracy. I rzeczywiście, mają silne, ogólnie wzmacniające działanie nawet w stosunku do nie pracującego organizmu. Czynią zdrowy organizm jeszcze bardziej zdrowym i silnym. Adaptogeny nie leczą żadnych chorób. One po prostu wzmacniają organizm do takiego stopnia, że on sam jest w stanie uporać się z dowolną chorobą.

Ponieważ wszystkie adaptogeny mają pochodzenie roślinne w małych dawkach są nieszkodliwe. Weszły do złotego katalogu środków wspomagających organizm. Historia ich stosowania w celach ogólnie wzmacniających i regeneracyjnych liczy już tysiące lat.

W wielu krajach świata gwałtownie rozwija się nowy obszar farmakologii, którego celem jest stworzenie preparatów dla zdrowych ludzi, środków, które niczego nie leczą, lecz po prostu czynią zdrowego człowieka jeszcze bardziej zdrowym i zdolniejszym do zwiększonego wysiłku. Zapobieganie jest o wiele prostsze i tańsze niż leczenie rozwiniętej choroby. Wszystkie adaptogeny łączy jedna wspólna właściwość – zdolność okazania silnego działania ogólnie wzmacniającego, zwiększenie koncentracji i naprężenia organizmu, jego zdolności do wysiłku fizycznego, odporności i wytrzymałości na niekorzystne czynniki zewnętrzne i na działanie czynników powodujących choroby. Przypatrzmy się wspólnym jak i odmiennym cechom adaptogenów.

Adaptogeny mają znakomitą zdolność regulowania stanu centralnego systemu nerwowego. Z ich pomocą można wywołać złagodzenie podstawowych procesów nerwowych i odwrotnie, można wzmocnić ich przejawy. Małe dawki adaptogenów przy prawidłowym przyjmowaniu wywołują ogólne rozluźnienie, pewne zahamowanie procesów, obniżenie ogólnego podniecenia. Średnie dawki wywołują efekt umiarkowany stymulujący, wywołują poczucie rześkości, przypływu energii, powstaje emocjonalne ożywienie. Przesadnie wysokie dawki mogą wywołać nad pobudliwość pojawienie się rozdrażnienia, bezsenność, agresywność.

W odróżnieniu od klasycznych psychomotorycznych stymulatorów takich jak np. kawa, adaptogeny, nawet przy przedawkowaniu nie wywołują osłabienia rezerw systemu nerwowego. Przy długotrwałym ich przyjmowaniu system nerwowy nie osłabia się, ale odwrotnie, zwiększa swoje rezerwy i zasoby trwałości.

Wszystkie posiadają zdolność podwyższania odporności organizmu na niedostatek tlenu. Jest to rezultat energetycznego działania adaptogenów, ich zdolności wzmocnienia beztlenowego, zakwaszenia, w pierwszej kolejności węglowodanów i tłuszczy. Pod ich wpływem zwiększa się przepuszczalność komórkowych membran dla węglowodanów, białek i kwasów tłuszczowych. Trening w związku z ich przyjmowaniem pozwala w dużym stopniu uzyskać po treningowe otwarcie „węglowodanowego okna”. Wzmacnia się także po treningowe przyswajanie aminokwasów.

Z jednej strony zwiększają wrażliwość mięśniowych komórek dla endogennej, produkowanej w organizmie insuliny. Insulina zaczyna z dużą aktywnością „przenosić” molekuły białek, węglowodanów, soli mineralnych przez komórkowe membrany do wnętrza komórki. Z drugiej strony, adaptogeny wzmacniają przenikanie glukozy do tych tkanek, które przyswajają glukozę drogą poza insulinową. Tak, na przykład, wzrasta konsumpcja glukozy przez mózg i wątrobę.

Adaptogeny sprzyjają akumulacji glikogenu w mięśniach, wątrobie i sercu. Glikogen jest to podstawowe „paliwo” dla mięśni. Tylko po zużyciu rezerw glikogenu mięśnie zaczynają przyswajać aminokwasy i kwasy tłuszczowe. Adaptogeny zwiększają wrażliwość komórek organizmu na własne hormony i związki nie hormonalne W taki sposób regulacja procesów wymiennych jest bardziej dokładna i szybsza.

Na podstawie pracy  Bułanowa J.B. „Adaptogeny” opracował i tłumaczył Jakub Krywuć.